Kapının üstünde, arabanın aynasında, bir bebeğin beşiğinde... Mavi bir göz sessizce bize bakar. Çoğumuz onunla büyüdük, belki de bu yüzden nereden geldiğini pek sormadık.
Oysa bu küçük gözün hikâyesi, Anadolu'nun cam ustalarından çok daha eskiye uzanıyor. Her şey, bir bakışın gücüne duyulan inançla başlıyor.
Bir bakışın gücüne inanmak
Nazar inancının bilinen en eski izleri Mezopotamya ve Mısır'dan geliyor. Bu izler arasında nazara karşı okunan sözler ve Horus Gözü muskaları var. Araştırmacı John H. Elliott, inancın büyük olasılıkla MÖ 3000 civarında Sümer'de doğduğunu düşünüyor; yine de bu kesin bir başlangıç tarihi değil, bir tahmin.
Eski dünyada göz yalnızca gören bir organ sayılmazdı. İçimizdeki duyguları, özellikle kıskançlığı, dışarı taşıdığına inanılırdı. Bu yüzden iyi bakmayan bir gözün insana zarar verebileceği söylenirdi.
İnanç, ticaret yollarıyla Yunan ve Roma dünyasına da taşındı. Yunanlar buna baskania, Romalılar fascinatio diyordu. Homeros çağından geç antik döneme uzanan bu yüzyıllarda şiirlerde, kalkanlarda, mozaiklerde ve binlerce muskada nazarın izine rastlanıyor.
En sevdiğimiz ayrıntı ise mektuplarda saklı. Roma dönemi Mısır'ında Yunanca yazan insanlar, sevdiklerinin nazardan uzak kalmasını dilerdi. MS 2. yüzyılın sonlarından kalan bir mektupta Publius, oğluna sağlık dilerken atının da nazardan uzak kalmasını diliyor. Bugün "nazar değmesin" derken kurduğumuz cümle, belki de sandığımızdan çok daha yaşlı.
Mavi camın uzun yolculuğu
Göz biçimli cam boncuklar da en az inanç kadar eski. Camın düzenli üretilmeye başladığı MÖ 2. binyılın ortalarından kısa süre sonra, Yakın Doğu'da ve özellikle Mısır'da boncuklar benek ve göz motifleriyle süslenmeye başladı.
MÖ 1. binyılda bu fikir denizleri aştı. Fenikeli tüccarlar ve Akdeniz'de kurdukları atölyeler, göz boncuğunu Yunanistan'dan Karadeniz'e, İtalya'dan İberya'ya kadar yaydı. MÖ 7. yüzyıl civarında, üst üste renkli cam diskler eklenerek yapılan katmanlı gözler yaygınlaştı. Bugünkü boncuğun iç içe halkalarını hatırlatan bu teknik, o dönemin en yaygın yöntemlerinden biri oldu.
Bu boncukların çoğu nazara karşı taşındı diye düşünülüyor, ama her biri için bunu kesin olarak söylemek zor. Bazılarının yalnızca güzelliği için sevilmiş olması da mümkün. Yani göz boncuğu, daha o günlerde hem inanç nesnesi hem de bir takıydı.
Anadolu'da anlatılanlar
"Nazar" sözcüğü Arapçadan gelir ve "bakış" anlamını taşır. Anadolu'da nazarın yalnızca kıskançlıktan değil, aşırı hayranlıktan da doğabileceği söylenir. Bebeklerin, gelinlerin, hamile kadınların ve yeni alınan eşyaların nazara daha açık olduğuna inanılır.
Boncuğun bu kadar göz alıcı olmasının da bir açıklaması var. İlk bakışın en güçlü bakış olduğu söylenir; parlak bir nazarlığın bu bakışı kendi üzerine çektiğine inanılır. Boncuk çatlar ya da kırılırsa, güçlü bir nazarı üstüne aldığı anlatılır.
Bu gelenek Türkçenin eski metinlerinde de iz bırakmış. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un yazdığı Divanü Lügati't-Türk'te geçen "monçuk" sözcüğü, ata takılan değerli taş ve muska gibi şeyleri anlatır. Araştırmacılar, monçukların göz değmesine karşı bağlara ve bostanlara da asıldığını aktarır.
Neden mavi?
Bu sorunun tek bir yanıtı yok, birkaç anlatısı var. Koyu renk gözün yaygın olduğu coğrafyalarda, açık renk gözlü insanların nazarının daha güçlü olduğuna inanılmış. Anadolu'da "gök gözlü" denmesi de bu inanca bağlanır. Altay Türklerinde mavi boncuğun Tanrı'ya sığınmayı simgelediği de aktarılır.
Camın kendi hikâyesi ise daha dünyevi bir açıklama sunuyor. Küçükerman'ın çalışmalarına göre mavi, ustaların cama en kolay ve ekonomik biçimde verebildiği renklerden biri. Bakır oksit, pahalı kobalta göre daha ucuza benzer bir mavi sağlıyor. Yani bu mavi, belki biraz inançtan, biraz da ocağın başındaki ustanın pratik aklından geliyor.
İzmir'in cam ustaları
Bugün tanıdığımız cam boncuğun yakın tarihi İzmir'de yazıldı. Araştırmalara göre 19. yüzyılın sonlarında şehre yerleşen Arap asıllı cam ustaları, Araphanı ve Kemeraltı'nda ocak kurdu. 1930'larda fırınların dumanı ve yangın tehlikesi yüzünden çam odununun bol olduğu Görece'ye taşındılar.
Zanaat zamanla Kemalpaşa'daki Kurudere köyüne de yayıldı. Köyün adı 2009'da Nazarköy oldu. Görece Nazar Boncuğu da bugün coğrafi işaretli ürünler arasında yer alıyor.
Geleneksel yöntem hâlâ sabır ve ustalık istiyor. Çam odunuyla ısıtılan ocaklarda cam 800-900 dereceye kadar çıkıyor; çoğu zaman da kırık cam ve hurda şişeler yeniden hayat buluyor. Usta, eriyik camı çelik bir şişin çevresine sarıyor, sonra üzerine beyaz ve mavi gözü yerleştiriyor.
Bu işe yıllarını vermiş ustalardan Mahmut Sür, boncuk yapımını "camın ateşle dansı" diye anlatıyor. Geleneksel ocakların sayısı artık az. Bir boncuğun hikâyesi, bu yüzden bir inanç kadar bir emek hikâyesi de.
Bugün boynumuzda taşıdığımız hikâye
Nazar motifi bugün eski cam boncuğun çok ötesine geçti. Kimi için bir aile geleneği, kimi için büyükannesini hatırlatan bir hatıra, kimi için de yalnızca çok sevdiği bir tasarım.
Biz koleksiyonumuzda bu motifi 925 ayar gümüşle, modern ve sade çizgilerle yorumluyoruz. Bir nazar takısını taşımanın anlamını ise her zaman ona bakan kişiye bırakıyoruz. Bizim için o, binlerce yıllık bir hikâyenin zarif bir parçası.
Mezopotamya'dan Akdeniz limanlarına, oradan İzmir'in ocaklarına uzanan bu yolculuk, küçücük bir gözün içine sığıyor. Belki de nazarı bu kadar sevmemizin nedeni bu: Ona her baktığımızda, bizden önceki binlerce yılın da bize baktığını hissediyoruz.
Kaynaklar
- John H. Elliott, Beware the Evil Eye, Cilt 2, Önsöz
- John H. Elliott, Beware the Evil Eye, Cilt 2, Giriş
- Trabajos de Prehistoria: Demir Çağı göz boncukları makalesi
- Virtual Egyptian Museum: Göz boncukları ve cam boncuk tarihi
- Elçin Akçora, Görece'de Nazar Boncuğu, Akdeniz Sanat Dergisi, 2013
- Yılmaz Irmak, Cam Sanatından Bir Folklorik Objeye: Nazar Boncuğu, 2022
- University of Kansas CREES: Nazar Boncuğu
- Daily Sabah: Nazarköy ve Mahmut Sür, 2018
- KÜRE Ansiklopedi: Görece Nazar Boncuğu